بهترین نمایشنامه های جهان؛ معرفی ۲۰ نمایشنامه ماندگار که باید خواند

پیوند نمایشنامه با اساطیر و متون کهن به نخستین دوره‌های شکل‌گیری درام بازمی‌گردد. مطالعه هر کتاب اسطوره نشان می‌دهد که چگونه انسان اولیه برای درک جهان و نیروهای فوق‌طبیعی دست به آفرینش روایت زد و همین روایت‌های اساطیری بعدتر به بن‌مایه اصلی متون نمایشی تبدیل شدند.

نمایشنامه از قدیمی‌ترین گونه‌های ادبیات است و تاریخ آن به تئاتر یونان باستان بازمی‌گردد؛ جایی که تراژدی و کمدی به شکل‌هایی منسجم برای اجرا روی صحنه درآمدند. در طول قرن‌ها، نمایشنامه‌نویسان متناسب با مسائل و دغدغه‌های زمانه خود، این قالب را تغییر دادند و گسترش دادند. از تراژدی‌های ویلیام شکسپیر در دوره رنسانس گرفته تا واقع‌گرایی هنریک ایبسن و آنتوان چخوف و تجربه‌های متفاوت ساموئل بکت در تئاتر ابزورد، نمایشنامه به یکی از مهم‌ترین ابزارهای بیان مسائل انسانی و اجتماعی تبدیل شد. به همین دلیل، بهترین نمایشنامه های جهان را نمی‌توان فقط مجموعه‌ای از آثار مشهور دانست؛ بسیاری از آن‌ها در شکل‌گیری تئاتر مدرن و حتی سینمای امروز نیز تأثیرگذار بوده‌اند.

چرا این نمایشنامه های معروف هنوز خواندنی‌اند؟

ماندگاری یک نمایشنامه فقط به شهرت آن در زمان انتشار یا تعداد اجراهایش بستگی ندارد. نمایشنامه های معروف معمولاً به سراغ موضوعاتی می‌روند که با گذشت زمان همچنان برای مخاطب قابل لمس‌اند؛ از عشق، حسادت و جاه‌طلبی گرفته تا قدرت، تنهایی، خانواده، اخلاق و بحران هویت. در میان نمایشنامه های برتر جهان، آثاری وجود دارند که ساختار روایت و شیوه شخصیت‌پردازی تئاتر را تغییر داده‌اند و آثاری نیز هستند که تصویری دقیق از جامعه و زمانه خود ارائه می‌کنند. به همین دلیل، انتخاب نمایشنامه هایی که باید خواند می‌تواند راهی برای آشنایی هم‌زمان با تاریخ تئاتر، ادبیات نمایشی و برخی از مهم‌ترین پرسش‌های انسانی باشد. در فهرست پیش رو، ۲۰ نمایشنامه معروف را معرفی کرده‌ایم که هر کدام به دلیلی جایگاهی ماندگار در ادبیات نمایشی جهان پیدا کرده‌اند.

معرفی تعدادی از نمایشنامه های برتر جهان

معرفی ۲۰ نمایشنامه ماندگار

در این بخش، فهرست ۲۰ نمایشنامه برجسته را مرور می‌کنیم که علاوه بر شهرت جهانی، در ایران به فارسی ترجمه و منتشر شده‌اند. هر نمایشنامه با خلاصه‌ای از محتوای کلی، برجسته‌ترین تم‌ها و اهمیت ادبی آن معرفی می‌شود. تلاش شده تعدادی از آثار فیلم اقتباسی هر اثر تنها به صورت اشاره‌ای کوتاه ذکر شوند و تمرکز اصلی بر خود متن و مقطع انتشار باشد.

بهترین نمایشنامه ها و تراژدی‌های جاودانه ویلیام شکسپیر

هملت (Hamlet) – ویلیام شکسپیر

نمایشنامه هملت یکی از ماندگارترین تراژدی‌های ویلیام شکسپیر و ادبیات جهان است. قصه‌ی این نمایشنامه معروف، درباره شاهزاده‌ای دانمارکی است که به دنبال انتقام مرگ پدرش است. مفهوم انتقام، شک و تردید در انجام وظیفه، دیوانگی تصنعی یا واقعی و موشکافی روابط خانوادگی، محورهای اصلی نمایشنامه‌اند. شخصیت هملت در میان پیچیدگی‌های فلسفی و اخلاقی دست‌وپا می‌زند. شکسپیر این اثر را احتمالاً حول سال ۱۶۰۲ نگاشت. اجرای هملت در ایران بارها انجام شده و ترجمه‌های متعددی از آن منتشر گشته است.

مکبث (Macbeth) – ویلیام شکسپیر

نمایشنامه مکبث کوتاه‌ترین تراژدی شکسپیر است که به جاه‌طلبی، قدرت‌طلبی و سقوط اخلاقی شاهزاده‌ای اسکاتلندی می‌پردازد. این نمایشنامه نقش جادوگری در وسوسه شخصیت مکبث، غلبه تردید بر قهرمان و به‌کارگیری نمادهای تاریک مانند خون و سایه‌ها را نشان می‌دهد. شکسپیر مکبث را حوالی سال‌های ۱۵۹۹ تا ۱۶۰۶ نوشته است. از این اثر در ایران ترجمه‌های معتبری انتشار یافته و اجراهای صحنه‌ای متعددی برگزار شده است.

اتللو (Othello) – ویلیام شکسپیر

نمایشنامه اتللو یکی از درخشان‌ترین تراژدی‌ها و نمایشنامه های معروف شکسپیر است که به موضوعات عشق، حسادت، خیانت و نژادپرستی می‌پردازد. داستان درباره فرمانده سیاهپوست ایتالیایی است که در اثر دسیسه‌های خائنانه زیردستش، یاگو، به شک می‌افتد و محبت خود به همسرش، دزدمونا، را به نفرت تبدیل می‌کند. نمایشنامه اهمیت زبان و سوءظن را نشان می‌دهد. اتللو را حدود سال ۱۶۰۳ نوشته‌اند و تاکنون به عنوان یکی از محبوب‌ترین آثار شکسپیر شناخته می‌شود.

شاه لیر (King Lear) – ویلیام شکسپیر

نمایشنامه شاه لیر یک تراژدی عظیم شکسپیری و یکی از بهترین نمایشنامه های جهان است که در آن پادشاه پیر بریتانیا پس از تقسیم سرزمینش به دختران و پاداش به مداحان دروغین، در انزوا و جنون فرو می‌رود. نمایشنامه عناصری از خانواده، خیانت، جنگ قدرت و پیری را بررسی می‌کند. شکسپیر این اثر را حوالی سال ۱۶۰۵ نوشت و آن را از بزرگ‌ترین تراژدی‌های خود می‌داند. شاه لیر در تئاتر ایران بارها به صحنه رفته و ترجمه‌های معتبر آن جزو آثار کلاسیک چاپ شده‌اند.

رومئو و ژولیت (Romeo and Juliet) – ویلیام شکسپیر

نمایشنامه رومئو و ژولیت نخستین تراژدی شکسپیر است و داستان عاشقانه تراژیکی میان دو جوان از خانواده‌های دشمن در ورونا را روایت می‌کند. این نمایشنامه یکی از محبوب‌ترین آثار شکسپیر است که عشق نافرجام، سرنوشت محتوم و یکپارچگی تم‌های عاشقانه و تراژیک را نشان می‌دهد. شکسپیر رومئو و ژولیت را اوایل کارش، حدود سال ۱۵۹۵، نوشته و آن را کلاسیک‌ترین داستان عاشقانه ادبیات انگلیسی و جزو نمایشنامه هایی که باید خواند، می‌داند. ترجمه‌های متعدد فارسی دارد و معمولاً به عنوان یکی از بهترین کتاب‌های عاشقانه جهان و بهترین نمایشنامه‌های جهان معرفی می‌شود.

بهترین نمایشنامه‌های کلاسیک و کمدی‌های اروپایی

اهمیت ارنست بودن (The Importance of Being Earnest) – اسکار وایلد

کمدی هجوآمیز اهمیت ارنست بودن، با نام کامل «کمدی مبتذل برای آدم‌های جدی»، کنایه‌ای است به مناسبات اجتماعی و آداب و رسوم متظاهرانه طبقات مرفه قرن نوزدهم در انگلیس. وایلد در سال ۱۸۹۵ این نمایشنامه را نوشت که داستان دو جوان است که برای گریز از مسئولیت اجتماعی، هویت جعلی «ارنست» را به‌کار می‌برند. سبک لودگی یا Farce اثر را به عنوان یک نمایشنامه کمدی، متمایز کرده و دیالوگ‌های زیرکانه آن شهرت یافته‌اند. اهمیت ارنست بودن همچنان در زمره نمایشنامه‌های معروف جهان و پربازدید است.

خانه عروسک (A Doll’s House) – هنریک ایبسن

نمایشنامه عروسک خانه یا خانه عروسک از برجسته‌ترین درام‌های مدرن و نمایشنامه های معروف دنیا است که موضوع استقلال زنان و تحلیل روابط زناشویی را در قالبی نوآورانه و واقع‌گرایانه بیان می‌کند. ایبسن در سال ۱۸۷۹ این درام موفق را منتشر کرد و قصه‌اش حول زنی است که در زندگی خانوادگی‌اش احساس در بند بودن می‌کند و در نهایت تصمیم می‌گیرد خود را آزاد کند. در ایران ترجمه‌های متعدد آن منتشر شده و همچنان یکی از مهم‌ترین نمایشنامه‌هایی که باید خواند به شمار می‌رود.

باغ آلبالو (The Cherry Orchard) – آنتوان چخوف

آخرین نمایشنامه مهم آنتون چخوف و نقطه تحولی در تئاتر مدرن و یکی از نمایشنامه های برتر جهان است. نمایشنامه باغ آلبالو، داستان خانواده‌ای اشرافی است که با فروختن باغ خود به دلیل ورشکستگی مواجه‌اند. با وجود فضای نسبتاً آرام و رویدادهای ظاهراً ساده، باغ آلبالو لایه‌هایی از طنز تلخ و تفکر درباره تحول اجتماعی و از دست دادن ارزش‌ها را نشان می‌دهد. چخوف، یکی از نویسندگان معروف روسی، باغ آلبالو را کمدی با عناصر هزل می‌داند، اما کارگردانانی نظیر استانیسلاوسکی آن را تراژدی نیز دانسته‌اند. در ایران ترجمه‌های فراوانی از این اثر منتشر شده و آثار نمایشی آن اجرا شده‌اند.

پدر (The Father) – فلوریان زلر

این نمایشنامه درام روان‌شناختی کوتاه، درباره مرد سال‌خورده‌ای است که به فراموشی مبتلا شده و در رفتار خود با دخترش، آن، گرفتار تضادهای فکری است. نمایشنامه پدر را زلر با نگاهی تجربی درباره از دست دادن هویت انسان در سالخوردگی نوشته است. متن از نگاه شخصیت پدر پیش می‌رود و مخاطب را در سردرگمی او شریک می‌کند. در ایران ترجمه‌ای از کتاب پدر توسط لیلی مظفری، نشر یکشنبه، در سال ۱۴۰۴ منتشر شده است. باغ وحش شیشه‌ای، اثر تنسی ویلیامز، نام نخستین اثر درخشان هم‌دوره با این نمایشنامه بود که همراه زلر از بزرگان تئاتر مدرن هستند.

پیگمالیون (Pygmalion) – جورج برنارد شاو

این کمدی اجتماعی، معروف‌ترین اثر جورج برنارد شاو، قصه طبقه اجتماعی و نقش زبان در جایگاه فرد را بررسی می‌کند. پیرنگ داستان بانوی زیبای من، درباره استاد زبان‌شناسی است که الیزا، زن گل‌فروش، را آموزش می‌دهد تا با یادگیری زبان و آداب صحیح، در برابر جامعه جایگاه بالاتری پیدا کند. پدیده خلق شخصیت جدید و انتقاد از طبقات اجتماعی از موضوعات اصلی اثر است. فیلم اقتباسی مشهور و موزیکال بانوی زیبای من  (My Fair Lady) برگرفته از این نمایشنامه کمدی شناخته شده است.

پیگمالیون بارها اجرا و شده و ترجمه‌های فارسی آن نیز در دسترس است. شاو این اثر را نمونه برجسته طنز روشنفکرانه می‌دانست.

نمایشنامه‌های کلاسیک معاصر دنیا

در انتظار گودو (Waiting for Godot) – ساموئل بکت

این اثر نمادین تئاتر ابزورد است که مفهوم انتظار بی‌پایان و پوچی را در قالب مکالمه و سکوت دو ولگرد، ولادیمیر و استراگون، بررسی می‌کند. ساموئل بکت با نوشتن دو پرده کوتاه در سال ۱۹۵۳، نمایشی خلق کرد که از تأثیرگذارترین آثار قرن بیستم به حساب می‌آید. نمایشنامه در انتظار گودو، مضمون انتظار فراموش‌شدنی و خنده‌دار نمایش، مسائلی مانند امید و یأس را در دیدگاه فلسفی نیهیلیسم، مطرح می‌کند و بی شک جزو فهرست نمایشنامه هایی که باید خواند، قرار می‌گیرد. این نمایشنامه چندین ترجمه و اجرا در ایران داشته و به صورت نمادین با پیامی جهانی شناخته می‌شود.

بوته ی آزمایش (The Crucible) – آرتور میلر

نمایشنامه بوته ی آزمایش، بر اساس محاکمات جادوگری سال ۱۶۹۲ در سیلم ماساچوست نوشته شده است. میلر در آن دوران مک‌کارتیسم و فعالیت کمیته ضدکمونیست در آمریکا را کنایه‌وار به تصویر کشید. مضمون حقیقت، هراس و قدرت افکار عمومی از سوژه‌های مرکزی است. بوته آزمایش در سال ۱۹۵۳ اجرا شد و تاکنون از آن به عنوان یکی از بهترین نمایشنامه‌های جهان یاد می‌شود؛ چرا که نشان می‌دهد در شرایط هراس دسته‌جمعی چگونه جامعه‌ای می‌تواند دست به نابودی خود بزند. این نمایشنامه در ایران ترجمه‌های مختلفی دارد و نمونه‌ای کلاسیک از نقد اجتماعی به‌شمار می‌آید.

بهترین نمایشنامه‌های معاصر آمریکا

اتوبوسی به نام هوس (A Streetcar Named Desire) – تنسی ویلیامز

از پرفروش‌ترین و تأثیرگذارترین نمایشنامه‌های آمریکایی است. داستان نمایشنامه اتوبوسی به نام هوس،  در دهه ۱۹۴۰ در محله فرانسوی‌نشین نیواورلئان می‌گذرد و به افول روانی بلانش دوبوا در برابر برادر شوهر سخت‌گیرش، استنلی، می‌پردازد. موضوعاتی چون زندگی دروغین، توهم، تبعات سرکوب روانی و خشونت خانگی از تم‌های اصلی‌اند. ترجمه مرجان بخت‌مینو از این اثر در نشر مینو به چاپ هفدهم رسیده است. اقتباس مشهوری در سال ۱۹۵۱ با بازی مارلون براندو و به کارگردانی الیا کازان ساخته شده است.

مرگ فروشنده (Death of a Salesman) – آرتور میلر

یک تراژدی مدرن که رؤیای آمریکایی را نقد می‌کند. نمایشنامه مرگ فروشنده، موضوع آن پیرمردی است که در پی اثبات موفقیت خود به فرزندانش، آرزوها و غرور خود را درهم می‌شکند. در این نمایشنامه، خانواده، فریب خود و فشارهای اجتماعی برای دستیابی به ثروت مورد توجه‌اند. مرگ فروشنده به عنوان یکی از بهترین نمایشنامه های جهان، جایزه پولیتزر گرفت و به نمادی از امید و شکست در دنیای مصرفی تبدیل شد. در ایران ترجمه عطاالله نوریان توسط نشر قطره بارها تجدید چاپ شده است.

چه کسی از ویرجینیا وولف می‌ترسد؟ (?Who’s Afraid of Virginia Woolf) – ادوارد آلبی

نمایشنامه چه کسی از ویرجینیا وولف می‌ترسد؟، درام روان‌شناختی، زندگی یک زوج دانشگاهی سالم را در شبی همراه با مهمانان خود آشکار می‌کند. مسائل قدیمی ازدواج، عصبانیت فروخورده، ناخشنودی‌های پنهانی و بازی‌های موذیانه کلامی، مباحث اصلی اثرند. آلبی با زبانی تند و هوشمندانه، حقایق ناخوشایند را در پرده‌ای نزدیک به واقعیت بیان می‌کند. ترجمه سیامک گلشیری در نشر مروارید منتشر شده است. اقتباس سینمایی از این نمایشنامه با بازی الیزابت تیلور و ریچارد برتون در سال 1966، نقش مهمی در هر چه بیشتر شناخته شدن این نمایشنامه داشته است. 

دوازده مرد خشمگین (Twelve Angry Men) – رجینالد رز

این نمایشنامه معروف و دراماتیک، درباره دوازده مرد عضو هیئت منصفه در یک دادگاه قتل است. نمایشنامه دوازده مرد خشمگین، اهمیت قضاوت عادلانه و تردید را بررسی می‌کند. هر یک از اعضای هیئت منصفه در آغاز محکومیت متهم ۱۶ ساله‌ای را قطعی می‌دانند، اما یکی از آن‌ها که هوشمند و منصف است، شک می‌کند و سعی دارد بقیه را متقاعد کند تا همه جوانب را بسنجند. اثر به اهمیت انصاف و مسئولیت مدنی می‌پردازد. سیدنی لومت فیلم درخشانی براساس این نمایشنامه با بازی هنری فوندا در سال 1957 ساخته است. 

گلن‌گری گلن راس (Glengarry Glen Ross) – دیوید ممت

این نمایشنامه تند و گزنده، برنده جایزه پولیتزر ۱۹۸۴، داستان چهار کارمند فروش املاک در شیکاگو را تعریف می‌کند که تحت فشار بی‌رحمانه رقابت شغلی قرار دارند. ممت با زبانی واقعی و روزمره، جوانب جنایتکاری، نیرنگ‌های کلاهبرداری و حس بی‌رحمی در کسب موفقیت را نشان می‌دهد. نمایشنامه گلن گری گلن راس، اوج کار ممت در نوشتن دیالوگ‌های پرتنش است. در ایران ترجمه امید روشن‌ضمیر توسط نشر نیلا موجود است.

تردید (Doubt: A Parable) – جان پاتریک شنلی

نمایشنامه‌ای نمادین و ضدقطعی درباره کشمکش در یک مدرسه کاتولیک در سال ۱۹۶۴ است. مضمون اصلی نمایشنامه شک یا تردید، موضوع باور و اثبات جرم و اتهامات سوءاستفاده جنسی است. شنلی این اثر را به صورت تمثیلی نوشته و توانست برای آن جایزه پولیتزر ۲۰۰۵ و تونی بهترین نمایشنامه را دریافت کند. داستان با ایجاد شک در مخاطب، به کشمکش میان صداقت و توهم می‌پردازد. ترجمه محمد منعم توسط نشر نیلا منتشر شده و این اثر در تئاتر نیز اجرا شده است.

حصارها (Fences) – آگوست ویلسون

این اثر قسمتی از چرخه پیتسبورگ ویلسون است که به مسائل نژادی و خانوادگی می‌پردازد. در دهه ۱۹۵۰، داستان تروی مکسون و خانواده‌اش را روایت می‌کند. نمایشنامه حصارها، مهارت ویلسون در خلق شخصیت‌های ملموس و پرتعلیق را نشان می‌دهد. این نمایشنامه در سال ۱۹۸۷ جایزه پولیتزر و تونی گرفت. ترجمه فارس باقری توسط نشر نیلا در ایران موجود است و اجراهای متعددی داشته است. فیلم سینمایی اقتباسی از این نمایشنامه در سال 2016 با بازی دنزل واشنگتن ساخته شده است. 

یک منظره از پل (A View from the Bridge) – آرتور میلر

این درام مدرن و آمیخته با تراژدی در یک محله ایتالیایی‌نشین نیویورک در دهه ۱۹۵۰ می‌گذرد. داستان درباره ادی کاربونه، کارگر اسکله، است که به‌تدریج نسبت به کاترین، دخترخوانده‌اش، علاقه‌ای وسواسی نشان می‌دهد. میلر می‌کوشد تضاد میان قانون و تعصبات قومی و خانوادگی را نقد کند. نمایشنامه چشم اندازی از پل، در نسخه دوپرده‌ای از نریشن و کُر، در قالب شخصیت وکیل، استفاده می‌کند. گرچه موضوع خیانت و قدرت عشق در آن محوری است، اما اوج درام به رنج اخلاقی و فروپاشی غرور شخصیت اصلی می‌پردازد.

نتیجه‌گیری

در این مقاله، ۲۰ نمایشنامه معروف و بهترین نمایشنامه های جهان را معرفی کردیم که همگی در ایران به فارسی منتشر شده‌اند. از تراژدی‌های کلاسیک شکسپیر تا تئاتر مدرن آمریکا و اروپا، هر کدام جایگاه ادبی ویژه‌ای دارند. مطالعه هر یک از این آثار فرصتی است تا با موضوعات بنیادین بشری مانند عشق و نفرت، قدرت و مسئولیت، حقیقت و توهم آشنا شویم. بسیاری از این نمایشنامه‌ها علاوه بر معتبر بودن در ادبیات تئاتر، بر سینما و اجراهای صحنه‌ای نیز تأثیر گذاشته‌اند و بارها از آن‌ها اقتباس شده است. چنانکه مشخص شد، نمایشنامه‌هایی که باید خواند شامل داستان‌های پندآموز و در عین حال پر از کشمکش انسانی و درون‌مایه‌های عمیق هستند. این فهرست مرجع از کتاب‌های کتابفروشی آنلاین زی‌مون، می‌تواند نقطه شروع خوبی برای علاقه‌مندان تئاتر باشد تا با آثار شاخص ادبیات نمایشی جهان آشنا شوند.