کمونیسم چیست؟ بررسی کامل تفکر کمونیستی و آرمان مارکس

واژه کمونیسم احتمالاً یکی از سوءتفاهم‌برانگیزترین مفاهیم در علوم سیاسی و اجتماعی مدرن است که در طول تاریخ دو سده اخیر، بار معنایی عظیمی را بر دوش کشیده است. برای بسیاری، این واژه تداعی‌گر جوامعی توتالیتر است که در آن‌ها «دولت» یا «جمع» همه‌کاره و «فرد» فاقد جایگاه است؛ مکانی که در آن تلاش برای برابری، تنها به «غیرآزاد» شدنِ برابرِ اکثریت منجر شده است. اما این تصویر تا چه حد با آنچه کارل مارکس و متفکران بزرگ این حوزه در سر داشتند همخوانی دارد؟ در واقع، تفکر کمونیستی در اصیل‌ترین شکل خود، نه به معنای نفی فردیت، بلکه به معنای تحقق کامل پتانسیل‌های انسانی در سایه لغو استثمار و بیگانگی است. این گزارش علمی به بررسی دقیق این موضوع می‌پردازد که کمونیسم چیست و چه تفاوت‌های ماهوی و ساختاری با روایت‌های رایج تاریخی و تجربه‌های شکست‌خورده قرن بیستم دارد.   

ریشه‌شناسی و تاریخچه واژه کمونیسم در بستر زمان

پیش از آنکه به تحلیل تفکر کمونیستی مارکسیستی بپردازیم، ضروری است بدانیم که ایده اشتراک‌گذاری اموال و زندگی بر پایه برابری، اختراع کارل مارکس نبود. واژه کمونیسم (Communism) از ریشه فرانسوی «commun» به معنای «مشترک» یا «همگانی» گرفته شده است و از دیدگاه واژه‌شناسی به معنای «حالت مشترک بودن» یا «گرایش به مالکیت همگانی» است. این واژه اولین بار در اواخر قرن هجدهم توسط نویسندگان فرانسوی برای اشاره به جامعه‌ای بر پایه «اشتراک کالاها» به کار رفت و در دهه ۱۸۴۰ میلادی، با اوج‌گیری جنبش‌های رادیکال اروپایی، به یک اصطلاح روزمره در ادبیات سیاسی تبدیل شد.  

تاریخچه این ایده به قرن‌ها پیش از مدرنیته بازمی‌گردد. قدیمی‌ترین اشاره‌ها به یک جامعه آرمانی اشتراکی را می‌توان در کتاب جمهور اثر افلاطون یافت که در آن مالکیت خصوصی به عنوان عامل فساد در میان طبقه حاکم شناخته شده بود. در قرون وسطی، برخی از نهضت‌های دینی مانند مزدک در ایران قرن پنجم میلادی، خواستار اشتراکی‌سازی منابع برای از بین بردن فقر و نابرابری شدند. همچنین، مسیحیان اولیه بر اساس روایات کتاب مقدس، به نوعی زندگی اشتراکی باور داشتند که در آن هیچ‌کس دارایی خود را متعلق به خویش نمی‌دانست و همه‌چیز میان حواریون مشترک بود. در دوران مدرن، پیش از مارکس، متفکرانی نظیر سن سیمون، شارل فوریه و پیر-ژوزف پرودون به نقد مالکیت خصوصی پرداختند، اما میان نظریات آن‌ها و ایدئولوژی‌های کمونیستی قرن بیستم تفاوت‌های بنیادینی وجود دارد.   

تفکر کمونیستی؛ فراتر از یک مانیفست سیاسی و اقتصادی

کارل مارکس برخلاف پیشینیان خود که آن‌ها را «سوسیالیست‌های تخیلی» می‌نامید، وقت خود را صرف کشیدن نقشه‌های جزئی و تخیلی برای آینده نکرد. او به جای طراحی مدینه‌های فاضله‌ای که بر اساس آرزوهای اخلاقی بنا شده باشند، تمرکز خود را بر تحلیل علمی واقعیت‌های موجود و نحوه عملکرد تضادهای درونی نظام سرمایه‌داری گذاشت. مارکس معتقد بود کمونیسم نه یک وضعیت ثابت و ابدی که باید به زور مستقر شود، بلکه آغازی برای «تاریخ واقعی انسانی» است؛ یعنی پایان دورانی که در آن انسان‌ها تحت کنترل نیروهای بیرونی و غیرشخصی همچون بازار و سرمایه بودند.   

در واقع، تفکر کمونیستی از نظر مارکس، تحقق پتانسیل‌هایی است که خودِ جامعه سرمایه‌داری آن‌ها را ایجاد کرده است اما به دلیل روابط مالکیت خصوصی، قادر به استفاده آزادانه از آن‌ها نیست. او بر این باور بود که سرمایه‌داری با رشد نیروهای تولیدی (تکنولوژی و دانش)، بستری را فراهم می‌کند که در آن تولید می‌تواند به قدری افزایش یابد که نیازهای همگان برطرف شود، اما مانع اصلی، مالکیت خصوصی بر این ابزارهاست. بنابراین، کمونیسم نه بازگشت به عقب، بلکه حرکتی رو به جلو برای آزاد کردن این نیروهای حبس شده در قفس سودآوری شخصی است.   

کمونیست چیست به زبان ساده؟

اگر بخواهیم بگوییم کمونیست چیست به زبان ساده، باید به تعریف جامعه‌ای اشاره کنیم که در آن سه ویژگی اصلی و بنیادین وجود دارد: جامعه‌ای بدون دولت، بدون پول و بدون طبقه اجتماعی. برای درک بهتر این مفهوم، تحلیلگران اغلب دنیای سریال «پیشتازان فضا» (Star Trek) را مثال می‌زنند؛ جایی که تکنولوژی به حدی پیشرفت کرده است که فقر از بین رفته، پول وجود ندارد و افراد نه برای انباشت ثروت یا بقای فیزیکی، بلکه برای تعالی شخصی، هنر، دانش و خدمت به بشریت فعالیت می‌کنند.   

در یک جامعه کمونیستی، ابزار تولید مانند کارخانه‌ها، زمین‌های کشاورزی و منابع طبیعی در مالکیت هیچ فرد خاص، شرکت خصوصی یا حتی دولتی نیست؛ بلکه به صورت اشتراکی توسط خودِ تولیدکنندگان و کل جامعه اداره می‌شود. هدف نهایی این است که استثمار انسان از انسان پایان یابد و هر فرد بتواند به توسعه کامل و همه‌جانبه توانمندی‌های خود بپردازد. در این دیدگاه، کار دیگر یک «اجبار برای بقا» نیست، بلکه به یک «نیاز حیاتی برای خلاقیت» تبدیل می‌شود.   

ابعاد فلسفی کمونیسم: ماتریالیسم تاریخی و نظریه بیگانگی

درک عمیق کمونیسم بدون فهم مبانی فلسفه مارکسیسم ممکن نیست. مارکسیسم به عنوان چارچوب نظری کمونیسم، بر پایه دو اصل «ماتریالیسم دیالکتیک» و «ماتریالیسم تاریخی» بنا شده است. در این نگاه، تاریخ جوامع بشری نه بر اساس ایده‌ها یا اراده قهرمانان، بلکه بر اساس دگرگونی در نیروهای مادی تولید و روابط تولیدی شکل می‌گیرد.   

ماتریالیسم تاریخی و حرکت تاریخ

مارکس معتقد بود که در هر مرحله از تاریخ، یک «زیربنا» (نیروهای تولیدی و روابط تولیدی) وجود دارد که «روبنا» (دولت، مذهب، هنر، قوانین و اخلاق) را تعیین می‌کند. وقتی نیروهای تولیدی رشد می‌کنند و با روابط تولیدی قدیمی در تضاد قرار می‌گیرند، دوره انقلاب اجتماعی آغاز می‌شود. برای مثال، گذار از فئودالیسم به سرمایه‌داری نتیجه چنین تضادی بود. بر همین اساس، مارکس پیش‌بینی می‌کرد که تضاد درونی سرمایه‌داری (تولید اجتماعی در برابر تملک خصوصی) ناگزیر به فروپاشی آن و ظهور سوسیالیسم و سپس کمونیسم منجر خواهد شد.   

نظریه بیگانگی مارکس

یکی از انسانی‌ترین ابعاد تفکر کمونیستی، نظریه بیگانگی (Alienation) است. مارکس در «دست‌نوشته‌های اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴» استدلال می‌کند که در نظام سرمایه‌داری، کارگر از چهار جهت بیگانه می‌شود:

1. بیگانگی از محصول کار: کالایی که کارگر می‌سازد به تملک کارفرما درمی‌آید و به قدرتی بیگانه علیه خود کارگر تبدیل می‌شود.   
2. بیگانگی از فرآیند تولید: کار دیگر فعالیتی داوطلبانه و خلاقانه نیست، بلکه شکنجه‌ای اجباری برای دریافت مزد است.
3. بیگانگی از ذات انسانی: انسان که موجودی آگاه و آفریننده است، در محیط کار به پیچ‌ومره‌ای از ماشین تبدیل شده و به سطح حیوان تقلیل می‌یابد.   
4. بیگانگی از دیگران: روابط انسانی جای خود را به رقابت در بازار و روابط پولی می‌دهد.

کمونیسم در این معنا، الغای بیگانگی و بازگشت کامل انسان به ماهیت اجتماعی و خلاق خویش است.   

شش ستون اصلی جامعه کمونیستی از دیدگاه مارکس

بر اساس تحلیل‌های معتبر مارکس‌شناسان و آثار کلاسیک این حوزه، یک جامعه کمونیستی واقعی دارای شش ویژگی بنیادین است که آن را از هر نظام دیگری متمایز می‌کند :   

۱. آزادی و خودفرمانی فردی

برخلاف تصور عمومی که کمونیسم را با سرکوب فردیت یکی می‌داند، ریشه این تفکر در آزادی فردی است. مارکس معتقد بود فرد زمانی واقعاً آزاد است که بر فعالیت‌های خود «کنترل آگاهانه» داشته باشد و مجبور نباشد برای زنده ماندن، نیروی کار خود را به دیگران بفروشد. او این حالت را «خودفعالی» می‌نامید. این ایده در تقابل جدی با تعاریف سنتی از حق انتخاب قرار می‌گیرد؛ اگر بخواهیم تفاوت این دو دیدگاه را بر اساس مکاتب رقیب یعنی اصول لیبرالیسم به زبان ساده بیان کنیم، در اندیشه لیبرالی آزادی عمدتاً به معنای عدم مداخله دولت در امور شخصی و بازار آزاد تعریف می‌شود، در حالی که مارکس این نوع آزادی را بدون رفع وابستگی‌های اقتصادی، یک توهم بورژوایی می‌دانست. در جامعه کمونیستی، فعالیت‌های جمعی توسط همه افراد درگیر هدایت می‌شود، نه توسط اقلیتی از حاکمان یا نیروهای بازار.   

۲. حذف دولت و طبقات اجتماعی

مارکس طبقه را بر اساس رابطه فرد با ابزار تولید تعریف می‌کرد (مثلاً سرمایه‌دار در برابر کارگر). با استقرار مالکیت جمعی، همه افراد رابطه یکسانی با ابزار تولید خواهند داشت و بنابراین تضاد طبقاتی از بین می‌رود. با حذف طبقات، «دولت» که به زعم مارکس ابزاری برای سرکوب یک طبقه توسط طبقه دیگر است، دیگر دلیلی برای بقا نخواهد داشت و به تدریج «مضمحل» می‌شود.   

۳. مالکیت جمعی بر ابزار تولید و زمین

در کمونیسم، زمین، معادن و کارخانه‌ها متعلق به کل جامعه هستند. این به معنای حذف مالکیت شخصی بر اشیای خصوصی (مثل مسکن، لباس یا وسایل شخصی) نیست، بلکه به معنای حذف مالکیت بر «سرمایه» است؛ یعنی حذف قدرتی که از طریق آن می‌توان کار دیگران را استثمار کرد. مردم می‌توانند وسایل مورد نیاز خود را داشته باشند، اما نمی‌توانند مالک کارخانه‌ای باشند که دیگران در آن برای آن‌ها کار می‌کنند.   

۴. حذف پول، بازار و کالا

مارکس معتقد بود وابستگی به بازار جهانی، نوعی «سلطه غیرشخصی» ایجاد می‌کند که در آن اشیاء (کالاها) بر انسان‌ها حکومت می‌کنند. جایگزین او برای بازار، سیستم «برنامه‌ریزی مشارکتی و دموکراتیک» است؛ جایی که انجمن‌های آزاد تولیدکنندگان، بر اساس نیازهای واقعی جامعه تصمیم می‌گیرند چه چیزی تولید شود. در این سیستم، تولید برای «مصرف و رفع نیاز» است، نه برای «سود و مبادله در بازار».   

۵. توزیع بر اساس نیاز

شعار معروف کمونیسم این است: «از هر کس به اندازه توانش، به هر کس به اندازه نیازش». این یعنی اقتصاد به جای سودآوری برای اقلیت، بر اساس رفع نیازهای انسانی (از نیازهای حیاتی مثل غذا و بهداشت تا نیازهای هنری و علمی) سازماندهی می‌شود. در فازهای اولیه (سوسیالیسم)، ممکن است توزیع بر اساس میزان کار باشد، اما در نهایت هدف رسیدن به فراوانی و توزیع بر اساس نیاز واقعی هر فرد است.   

۶. پایان تقسیم کار سلسله‌مراتبی

در نظام سرمایه‌داری، افراد به یک شغل خاص زنجیر شده‌اند و تخصص‌گرایی مفرط آن‌ها را به بردگی می‌کشاند. اما در کمونیسم، فرد مجبور نیست فقط یک شکارچی یا ماهیگیر باشد؛ او می‌تواند صبح شکار کند، بعدازظهر ماهیگیری کند و شب به نقد ادبی بپردازد، بدون اینکه هویتش در یکی از این‌ها خلاصه شود. این به معنای از بین رفتن مرزهای سخت بین کار فکری و کار بدنی است.   

اقتصاد در کمونیسم: تحلیل علمی ارزش و استثمار

برای درک اینکه کمونیسم چیست در ابعاد اقتصادی، باید به نظریه «ارزش اضافی» مارکس رجوع کرد. مارکس در کتاب «سرمایه» توضیح می‌دهد که ثروت در نظام سرمایه‌داری چگونه تولید می‌شود.   

نظریه ارزش اضافی

سرمایه‌دار ابزار تولید را می‌خرد و نیروی کار کارگر را نیز به قیمت بازار (دستمزد) تهیه می‌کند. اما کارگر در طول روز، ارزشی بیش از دستمزد خود تولید می‌کند. این مابه‌تفاوت که مارکس آن را «ارزش اضافی» (Surplus Value) می‌نامد، توسط سرمایه‌دار تصاحب می‌شود. فرمول نرخ ارزش اضافی به صورت زیر است:   

m′=vs​

که در آن s نشان‌دهنده ارزش اضافی، v سرمایه متغیر (دستمزدها) و m′ نرخ استثمار است. کمونیسم با لغو مالکیت خصوصی، این ارزش اضافی را که محصول کار جمعی است، در اختیار کل جامعه قرار می‌دهد تا به جای انباشت سرمایه برای اقلیت، صرف رفاه عمومی و کاهش ساعات کار شود.   

از قلمرو ضرورت تا قلمرو آزادی

مارکس قلمرو زندگی انسان را به دو بخش تقسیم می‌کرد: «قلمرو ضرورت» (زمانی که صرف تولید نیازهای اولیه می‌شود) و «قلمرو آزادی» (زمانی که فرد صرف تعالی روح و فکر خود می‌کند). در جامعه کمونیستی، با استفاده از تکنولوژی و حذف مشاغل بیهوده و انگل‌گونه (مثل بازاریابی‌های تهاجمی، بوروکراسی‌های بانکی و نظامی‌گری)، ساعات کار ضروری به شدت کاهش می‌یابد و «زمان آزاد» برای همه افزایش پیدا می‌کند. ثروت واقعی در کمونیسم، طلا و قصر نیست، بلکه «زمان آزاد» برای رشد توانمندی‌های انسانی است.   

تفاوت سوسیالیسم، کمونیسم و مارکسیسم

یکی از بزرگترین چالش‌ها در فهم اینکه کمونیسم چیست، خلط آن با مفاهیم مشابه است. برای داشتن یک نگاه تخصصی، باید مرزهای این مفاهیم را شناخت :   

1. مارکسیسم: چارچوب نظری و تحلیلی است که شامل تحلیل‌های اقتصادی، تاریخی و فلسفی برای تبیین حرکت جوامع به سمت کمونیسم است. مارکسیسم ابزار شناخت است و کمونیسم هدف غایی.   
2. سوسیالیسم: معمولاً به عنوان دوره گذار از سرمایه‌داری به کمونیسم شناخته می‌شود. در این مرحله، ابزار تولید جمعی شده‌اند اما هنوز برخی نشانه‌های جامعه قدیم (مثل توزیع بر اساس میزان کار و وجود دولت) دیده می‌شود.   
3. سوسیال دموکراسی: برخلاف تصور بسیاری، کشورهایی مثل سوئد و دانمارک سوسیالیست یا کمونیست نیستند. آن‌ها نظام‌های بازار آزاد سرمایه‌داری با مالیات‌های بالا و خدمات رفاهی گسترده هستند که به دنبال اصلاح سرمایه‌داری‌اند، نه الغای آن.   

چرا مدل‌های تاریخی (شوروی و چین) با حقیقت کمونیسم تفاوت دارند؟

کشورهایی مثل اتحاد جماهیر شوروی یا چین دوران مائو، با چشم‌انداز مارکس همخوانی نداشتند. مارکس به دنبال جامعه‌ای بدون دولت و بدون طبقه بود، در حالی که این کشورها توسط دولت‌های توتالیتر و بوروکراسی‌های قدرتمند اداره می‌شدند. خودِ این حکومت‌ها نیز ادعا نمی‌کردند به «جامعه کمونیستی» رسیده‌اند؛ بلکه خود را «دولت‌های سوسیالیستی» می‌نامیدند که تحت هدایت یک «حزب کمونیست» هستند.   

بسیاری از منتقدان مارکسیست، از جمله تونی کلیف، این جوامع را «سرمایه‌داری دولتی» می‌نامند. در این مدل، دولت به جای طبقه سرمایه‌دار، نقش کارفرمای بزرگ را ایفا می‌کرد و استثمار کارگران توسط بوروکرات‌ها ادامه داشت. لئون تروتسکی نیز شوروی را یک «دولت کارگری منحط» می‌دانست که در آن بوروکراسی قدرت را از طبقه کارگر غصب کرده است. شکست این مدل‌ها نه به معنای شکست ایده اصلی کمونیسم، بلکه تأییدی بر این است که از مسیرهای غیردموکراتیک و سلسله‌مراتبی نمی‌توان به آزادی و خودمدیریتی رسید.   

معرفی کتاب‌های معتبر درباره کمونیسم و تفکر مارکسیستی

برای مطالعه عمیق‌تر درباره اینکه کمونیسم چیست، آشنایی با متون اصلی و ترجمه‌های معتبر در بازار ایران ضروری است :   

۱. مانیفست حزب کمونیست (کارل مارکس و فریدریش انگلس)

کتاب مانیفست حزب کمونیست، مشهورترین رساله در تاریخ جنبش سوسیالیستی که در سال ۱۸۴۸ منتشر شد. این کتاب با تحلیل مبارزه طبقاتی، برنامه‌ای برای تحول جامعه ارائه می‌دهد.  

۲. سرمایه: نقد اقتصاد سیاسی (کارل مارکس)

کتاب سرمایه: نقد اقتصاد سیاسی مهم‌ترین و حجیم‌ترین اثر مارکس که به «کتاب مقدس طبقه کارگر» مشهور است. این کتاب تحلیل کالبدشناسانه نظام سرمایه‌داری است. ترجمه سه جلدی حسن مرتضوی از این اثر، دقیق‌ترین منبع موجود به زبان فارسی است.   

۳. دولت و انقلاب (ولادیمیر لنین)

این کتاب که در بحبوحه انقلاب ۱۹۱۷ نوشته شده، به تبیین نظریه مارکسیستی درباره ضرورت درهم شکستن دستگاه دولت بورژوایی و جایگزینی آن با دولت موقت کارگری می‌پردازد.   

۴. سوسیالیسم: آرمان‌شهری و علمی (فریدریش انگلس)

متنی کوتاه و بسیار رسا که تفاوت‌های میان سوسیالیسم پیش از مارکس و سوسیالیسم علمی را به زبانی ساده توضیح می‌دهد.   

۵. دست‌نوشته‌های اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴ (کارل مارکس)

کتاب دست نوشته های اقتصادی و فلسفی 1844 اثری از دوران جوانی مارکس که حاوی عمیق‌ترین مباحث درباره نظریه بیگانگی و ماهیت انسانی کمونیسم است. ترجمه حسن مرتضوی از این اثر بسیار شناخته شده است.   

کمونیسم در دنیای امروز: از هوش مصنوعی تا دستمزد همگانی

در دنیای معاصر، پرسش‌های مطرح شده توسط تفکر کمونیستی همچنان زنده‌اند. با پیشرفت هوش مصنوعی (AI) و نابودی احتمالی بسیاری از مشاغل، ایده «دستمزد همگانی» و کاهش ساعات کار دوباره به صدر بحث‌های اقتصادی بازگشته است. برخی تحلیلگران معتقدند در آینده‌ای که ماشین‌ها تمام کارها را انجام می‌دهند، جامعه یا باید به سمت فقر مطلق اکثریت حرکت کند و یا به سمت نوعی کمونیسم که در آن مواهب تکنولوژی به طور برابر تقسیم شود.   

همچنین، بحران‌های زیست‌محیطی و گرمایش زمین، ناشی از منطق انباشت بی‌پایان سرمایه دانسته می‌شوند. بدیل کمونیستی که بر پایه تولید برای نیاز و پایداری منابع استوار است، امروزه به عنوان راهکاری برای نجات سیاره در محافل آکادمیک مورد بحث قرار می‌گیرد.   

نتیجه‌گیری: آیا کمونیسم ممکن است؟

کمونیسم چیست؟ در نهایت، کمونیسم تلاشی است برای بازپس‌گیری عاملیت انسان در برابر سیستم‌هایی که او را به کالا تبدیل کرده‌اند. این آرمان نه به دنبال یکسان‌سازی همه‌ انسان‌ها، بلکه به دنبال ایجاد بستری است که در آن «توسعه آزادانه هر فرد، شرط توسعه آزادانه همگان باشد». اگرچه تجربه‌های قرن بیستم به فجایع بزرگی ختم شد، اما ریشه آن شکست‌ها را باید در انحراف از اصول دموکراتیک و انسانی مارکس جستجو کرد، نه در ذاتِ آرمانِ رهایی.   

درک کمونیست چیست به زبان ساده به ما کمک می‌کند تا بفهمیم این آرمان‌شهر نه یک زندان دولتی، بلکه انجمنی آزاد از افرادی است که آگاهانه سرنوشت خود را در دست گرفته‌اند. همان‌طور که مارکس می‌گوید، با پایان سرمایه‌داری، پیش‌تاریخ جامعه بشری به پایان می‌رسد و تاریخ واقعی انسان آغاز می‌شود؛ تاریخی که در آن انسان‌ها نه توسط بازار و دولت، بلکه توسط اراده جمعی، آزاد و آگاهانه خود هدایت می‌شوند. پرسش‌هایی که کمونیسم درباره عدالت، آزادی و ماهیت کار مطرح کرده است، تا زمانی که استثمار و نابرابری در جهان پابرجاست، اعتبار خود را حفظ خواهند کرد.   

برخی از کتاب‌های معرفی‌شده در این مقاله در بازار نشر موجود است و شما می‌توانید آن‌ها را از کتابفروشی آنلاین زی‌مون خریداری نمایید.